BİRBİRİMİZİN HAKKINI YİYEREK NEREYE VARACAĞIZ?
Bir baba düşünün. Çocuğu her istediğinde alamamış, kendine yeni bir mont almak yerine
eskisini giymiş, yıllarca “Bir kenarda dursun, lazım olur” diyerek para biriktirmiş.
Bir anne düşünün. Kimseye muhtaç olmamak için emekliliğinden artırdığı parayı geleceğine güvence yapmaya çalışmış.
Bir de bu insanların birikimlerini emanet ettikleri yerde yaşananları anlamaya çalışırken
duyabilecekleri o cümleyi düşünün:
“Yapabileceğimiz bir şey yok.”
Oysa onların yapabileceği çok şey vardı o parayla. Çocuklarını okutabilir, borçlarını
kapatabilir, tedavilerini yaptırabilirlerdi. En azından gece başlarını yastığa koyduklarında
yarından biraz daha az korkabilirlerdi.
Fonlarla ilgili tartışmaları dinlerken rakamlardan önce bunları düşünüyorum. Her yatırım
kaybı elbette bir haksızlık değildir. Risk almakla aldatılmak arasında ayrım vardır. İddiaların sorumluları da delillerle, hukuki süreçlerle belirlenir. Ancak insanların güveninin ve birikimlerinin söz konusu olduğu her yerde kendimize sormamız gereken bir soru bulunuyor:
Başkasının hayatından eksilterek kendi hayatımıza ne katıyoruz?
Kul Hakkı, Günlük Hayatın İçinde
Kul hakkı dediğimizde aklımıza büyük paralar, dolandırıcılık, başkasının malına el uzatmak geliyor. Böylece kendimize kolayca temiz bir alan açıyoruz: “Ben kimsenin parasını almadım.”
Peki, kimsenin vaktini de almadık mı?
Trafikte herkes sırasını beklerken emniyet şeridinden ilerleyip en öne geçtiğimizde, geride
bıraktığımız insanların hakkını ne yapıyoruz?
Bizim de acelemiz var. Ama arkadaki araçta hastaneye yetişmeye çalışan biri, çocuğunu
okuldan almaya giden bir anne, geç kalırsa ücretinden kesilecek bir çalışan olabilir. Onların hikayesini bilmiyoruz. Bilmemek, haklarını yok etmiyor.
“İki dakikalığına” diyerek kaldırıma bıraktığımız araç yüzünden bir tekerlekli sandalye
kullanıcısı yola inmek zorunda kalıyorsa, o iki dakikanın bedelini kim ödüyor?
Bir kuyrukta tanıdık bulup öne geçtiğimizde, saatlerdir bekleyen yaşlı bir insanın
yorgunluğunu kendi rahatımıza eklemiş olmuyor muyuz?
Bir çalışanın ücretini imkanımız olduğu halde geciktirdiğimizde, onun evindeki sofrayı,
ödenecek kirayı, çocuğuna verdiği sözü düşünüyor muyuz?
Bazen hakkına girdiğimiz insanı hiç görmüyoruz. Bazen de gözünün içine baka baka “Ne
olacak canım?” diyoruz.
Oysa bizim önemsiz bulduğumuz şey, onun o gün taşıyacak gücünün kalmadığı son yük
olabilir.
“Herkes Yapıyor” Vicdanı Rahatlatır mı?
Ahlaki aşınmanın en tehlikeli yanı, zamanla bize sıradan görünmeye başlamasıdır.
Önce rahatsız oluruz. Sonra alışırız. Ardından aynı davranışı kendimiz yaptığımızda bir
gerekçe buluruz:
“Herkes yapıyor.”
“Ben yapmasam başkası yapacak.”
“Bu devirde fazla dürüst olmayacaksın.”
Bu sözleri ne kadar kolay söylüyoruz. Üstelik bazen çocuklarımızın yanında.
Sonra onların dürüst, adil, merhametli insanlar olmasını bekliyoruz.
Bir çocuk, babasının trafikte başkasının önüne geçerken kendisiyle gurur duyduğunu
görüyorsa adaleti nasıl öğrenecek? Annesinin bir tanıdık aracılığıyla hakkı olmayan bir öncelik kazandığına tanık oluyorsa, sıraya girmeyi neden önemli bulacak?
Çocuklar, değerlerimizi davranışlarımızdan öğreniyor. Hangi davranışla övündüğümüzü, hangi haksızlığı mazur gördüğümüzü, kimin başarısını neden alkışladığımızı izliyorlar.
Bu yüzden bir işe hak eden yerine yakınımızın alınmasını sağladığımızda mesele yalnızca bir kadro değildir. O kapıdan umutla dönmüş bir gencin emeği vardır. “Çalışırsam başarırım” inancı vardır.
Bir başkasının emeğini kendi başarımız gibi sunduğumuzda da yalnızca bir ismi silmiş olmayız.
Belki o kişinin yıllarca verdiği emeğin görülme ihtimalini elinden alırız.
Fon tartışmalarında da aynı vicdani soruyla karşılaşırız. Bir insanın bilgisizliğinden,
güveninden ya da çaresizliğinden yararlanarak elde edilen kazanç, sahibini gerçekten
zenginleştirir mi?
Büyük haksızlıklarla günlük hayattaki ihlallerin sonuçları ve ağırlıkları farklıdır. Yine de insanın kendisine sürekli ayrıcalık tanıması üzerinde durmamız gerekir. “Benim işim görülsün de” diye başlayan düşüncede, başkasının ne yaşayacağı giderek önemsizleşir.
Toplumsal değerleri tam da bu noktada kaybetmeye başlarız.
Helallik İstemeden Önce
Bizde “Hakkını helal et” sözü çok kıymetlidir. Bir ayrılıkta, bir vedada, bir ömrün sonunda
söylenir. İnsanın başkasına karşı sorumluluğunu kabul etmesidir.
Keşke bu sorumluluğu, birbirimizin hayatına dokunurken de aynı açıklıkla hatırlayabilsek.
Bir çalışanın hakkını ödemeden ondan sadakat beklemesek. Birinin itibarını zedeledikten
sonra “Yanlış anlaşıldım” demekle yetinmesek. Güvenini kullandığımız insanın karşısına çıkıp neyi eksilttiğimizi anlayabilsek.
Çünkü bazı kayıpları yerine koymak çok zordur. Para geri ödenebilir; ama o para yüzünden
ertelenen tedavinin, yarım kalan eğitimin, aylarca süren uykusuzluğun karşılığı nasıl verilir?
Bir haksızlığın ardından insanın içine yerleşen “Demek ki dürüst olmanın anlamı yokmuş”
düşüncesini nasıl çıkarırız?
Birbirimize karşı asıl borcumuz, bu cümleyi kurdurmamaktır.
Elbette kurallara, denetime ve yaptırımlara ihtiyacımız var. Bunun yanında, başkasının
hakkını gözetmeyi kendi hayatımızın bir ölçüsü haline getirmemiz gerekiyor. Bizi kimsenin durdurmadığı yerde de durabilmek; yapabilecek gücümüz varken haksız bir avantajdan vazgeçebilmek gerekiyor.
Trafikte yol vermekle başlayabiliriz. Sıramızı beklemekle, borcumuzu zamanında ödemekle, emeğin sahibinin adını söylemekle… Emanet aldığımız parayı, yetkiyi ve güveni taşırken bunların bize ait olmadığını hatırlamakla.
Bunlar küçük görünebilir. Ama insan, yaşadığı topluma güvenmeyi böyle anlarda öğrenir.
Hakkının korunduğunu gördükçe kendisi de başkasının hakkını korumaya daha güçlü bir inanç duyar.
Bugün çocuklarımıza bırakacağımız dünyayı konuşuyoruz. Onlara iyi bir eğitim, bir ev, bir
birikim bırakmak istiyoruz.
Bir de hakkını ararken yalnız kalmayacağı, dürüst olduğu için kendini saf hissetmeyeceği,
emeğinin karşılığını alabileceği bir toplum bırakmayı düşünelim. Çünkü çocuklarımızın
geleceği, birbirimizin hakkına bugün ne kadar sahip çıktığımıza da bağlı.
