AVRUPA SOKAKTA, BİZ GEÇİM DERDİNE ALIŞIĞIZ
Fransa'da, Almanya'da insanlar sokaklara çıkıyor. Hayat pahalılığından, konut fiyatlarından, gelecek kaygısından, alım güçlerinin düşmesinden şikayet ediyorlar. Biz Türkiye'den bakıyoruz ve bazen şaşırıyoruz. Çünkü onların isyan ettiği koşulların birçoğu bizim yıllardır içinde yaşadığımız gerçekler.
Yüksek enflasyon mu? Alışığız.
Geçim sıkıntısı mı? Kuşaklardır biliyoruz.
Ev sahibi olmanın zorlaşması mı? Artık gençlerin hayallerinden bile uzaklaşıyor.
Peki, neden bazı toplumlar ekonomik koşulları kötüleştiğinde sokaklara dökülürken bazıları aynı koşullarda sessizce yaşamaya devam ediyor?
Refahı Kaybetmenin Acısı, Yokluğa Alışmanın Sessizliği
Bir insanın sahip olduğu bir şeyi kaybetmesiyle, hiç sahip olmadığı bir şeyi arzulaması aynı psikolojik etkiyi yaratmaz. Davranışsal iktisatta buna kayıptan kaçınma denir. İnsanlar çoğu zaman sahip oldukları bir değeri kaybetmenin acısını, aynı değeri kazanmanın mutluluğundan daha güçlü hisseder.
Bu yaklaşımı toplumların ekonomik davranışlarına da uyarlayabiliriz. Yıllarca yüksek yaşam standartlarına, güçlü sosyal haklara ve ekonomik güvenceye alışmış bir toplum için refahın gerilemesi ciddi bir kayıptır. Oysa ekonomik krizlerle büyümüş bir toplumda aynı koşullar hayatın olağan akışı olarak algılanabilir.
Türkiye'de birkaç kuşaktır ekonomik belirsizlik hayatımızın içinde. Dedelerimiz yokluk gördü. Anne babalarımız ekonomik krizler, devalüasyonlar, yüksek enflasyon ve siyasi çalkantılar yaşadı. Bizler de benzer sorunların farklı biçimleriyle karşılaştık.
Her kuşak bir öncekinden şu cümleyi duydu:
"Biz sizin yaşınızdayken çok daha zor şartlarda yaşıyorduk."
Peki, bu cümle bize ne öğretti?
Daha iyi bir hayat istemeyi mi, yoksa mevcut koşullara şükretmeyi mi?
Dayanıklılık mı, Öğrenilmiş Kabulleniş mi?
Türk toplumunun krizlere karşı dayanıklı olduğu sıkça söylenir. Gerçekten de öyle. Ekonomik dalgalanmalara uyum sağlama, zor zamanlarda çözüm üretme ve aile içi dayanışma konusunda önemli bir toplumsal birikimimiz var. Ancak burada üzerinde düşünmemiz gereken bir paradoks bulunuyor.
Bir toplumun krizlere dayanıklı olması, krizlerle yaşamayı kabullenmesi gerektiği anlamına gelmez. Sürekli ekonomik belirsizlik içinde yaşayan insanlar zamanla uzun vadeli plan yapmaktan uzaklaşabilir. Gençler ev sahibi olmayı hayal etmek yerine kiralarını nasıl ödeyeceklerini düşünmeye başlar. Çalışanlar kariyerlerinde ilerlemeyi değil, mevcut işlerini korumayı öncelik haline getirir. Emekliler hayatlarının tadını çıkarmak yerine temel ihtiyaçlarını karşılamanın hesabını yapar. Böylece ekonomik sorunlar yalnızca satın alma gücümüzü değil, hayal kurma kapasitemizi de etkiler.
En tehlikelisi de budur. Çünkü bir toplumun geleceği, yalnızca bugün sahip olduğu ekonomik kaynaklarla değil, yarın için kurabildiği hayallerle de şekillenir.
Refah Bir Lüks Değil, Toplumsal Hedeftir
Refah dediğimiz şey yalnızca yüksek maaş, lüks otomobil veya büyük ev değildir.
Refah; çalışan bir insanın temel ihtiyaçlarını karşılayabilmesi, çocuklarının geleceği için sürekli kaygılanmaması, hastalandığında ekonomik çöküş yaşamaktan korkmaması ve emekli olduğunda insanca yaşayabilmesidir. Bir gencin eğitim almasının, çalışmasının ve üretmesinin karşılığında daha iyi bir hayat kurabileceğine inanmasıdır.
Ekonomide buna yalnızca gelir artışı olarak bakamayız. Refah aynı zamanda güven duygusudur. İşte gelişmiş refah devletlerinde insanlar bu güvencelerin gerilemesine karşı daha yüksek sesle itiraz edebiliyor.
Türkiye'de ise zaman zaman temel ekonomik güvenceleri bile bireysel başarı olarak görmeye başladık.
Ev alabilmek başarı.
Borçsuz yaşayabilmek başarı.
Çocuğunu iyi bir okulda okutabilmek başarı.
Tatile çıkabilmek başarı.
Oysa bunların bir kısmı, çalışan ve üreten bireylerin ulaşabileceği olağan yaşam koşulları olmalı.
Elbette Türkiye'de herkes aynı ekonomik deneyimi yaşamadı. Refah dönemleri de oldu, ekonomik kazanımlar da elde edildi, toplumsal itirazlar da yükseldi. Ancak tekrarlayan krizlerin ortak hafızamız üzerindeki etkisini görmezden gelemeyiz.
Gerçek Kalkınma, Büyüyen Umutlarla Mümkündür
Ekonomik kalkınmayı konuşurken büyüme oranlarını, ihracatı, yatırımları ve milli geliri ön plana çıkarıyoruz. Kuşkusuz bunların her biri ülkemizin ekonomik gücünü ve geleceğini şekillendiren önemli göstergeler. Ancak kalkınmanın bir de insan hayatına dokunan yönü var. Ekonomik büyümenin toplumun yaşam kalitesine yansıması, bireylerin kendilerini güvende hissetmesi ve geleceklerine umutla bakabilmesi de en az ekonomik göstergeler kadar değerli. Çünkü gerçek refah, yalnızca bugünkü yaşam koşullarımızla değil, yarının bugünden daha iyi olacağına duyduğumuz inançla da ilgilidir.
Türkiye, geçmişten bugüne pek çok ekonomik ve toplumsal zorluğun üstesinden gelmiş, değişen koşullara uyum sağlama konusunda önemli bir deneyim kazanmış bir ülke. Bu dayanıklılık, toplumumuzun en güçlü özelliklerinden biri. Ancak dayanıklılığımızı yalnızca zorluklara katlanabilme becerisi olarak değil, daha iyi bir gelecek inşa edebilme gücü olarak da değerlendirmeliyiz.
Bugün Avrupa'da yaşanan toplumsal gelişmelere bakarken ülkelerin refah anlayışlarının, tarihsel deneyimlerinin ve gelecek beklentilerinin ne kadar farklılaşabildiğini görüyoruz.
Bu farklılıklar bize önemli bir şeyi hatırlatıyor: Toplumların gelişmişliği yalnızca ekonomik imkanlarıyla değil, bireylerin geleceğe ilişkin beklentileriyle de yakından ilişkili.
Refahı korumak kadar, refahı daha geniş kesimlere ulaştırmak ve gelecek kuşakların yaşam standartlarını yükseltmek de önemlidir.
Bu nedenle ekonomik kalkınmayı değerlendirirken yalnızca ne kadar büyüdüğümüze değil, bu büyümenin insanların hayatında nasıl bir karşılık bulduğuna da bakmalıyız.
Gençlerin hayal kurabildiği, çalışanların emeklerinin karşılığını alabildiği, emeklilerin huzurla yaşayabildiği ve her kuşağın bir sonrakine daha iyi koşullar bırakabildiği bir toplum, ekonomik başarısını toplumsal refaha dönüştürebilen toplumdur.
Çünkü bir ülkenin en büyük zenginliği, yalnızca sahip olduğu kaynaklar değil, insanlarının daha iyi bir geleceğe duyduğu inançtır.
Ve belki de kendimize sormamız gereken en önemli soru şudur:
Zorluklara ne kadar alıştığımız değil, birlikte ne kadar güzel bir gelecek kurabileceğimiz...
