Ekonomi dünyasında bazı hikayeler vardır; dinlerken insanın inanmak istediği her şeyi söyler.
Büyük hedefler, sıra dışı büyüme rakamları, geleceği değiştirecek projeler, yüksek getiriler, güçlü ortaklıklar, yeni yatırımlar…
Üzerine biraz da iyi hazırlanmış haberler, sosyal medya görünürlüğü ve sürekli tekrarlanan bir başarı hikayesi eklendiğinde ortaya oldukça etkileyici bir tablo çıkar.
Ama ekonominin çok basit ve değişmeyen bir kuralı var:
Gerçek değer, eninde sonunda piyasa gerçeğiyle buluşmak zorundadır.
Bir şirket gerçekten ne üretiyor?
Kime satıyor?
Ne kadar satıyor?
Karlılığı sürdürülebilir mi?
Borcu ne kadar?
Nakit yaratabiliyor mu?
Anlatılan projeler gerçekten ticari değere dönüşüyor mu?
Asıl sorulması gereken sorular bunlar. Çünkü şirketlerin değeri yalnızca gelecek hikayeleriyle sonsuza kadar büyüyemez.
Elbette yatırımın doğasında gelecek beklentisi vardır. Bugün küçük olan bir teknoloji şirketi yarın dünya çapında bir oyuncuya dönüşebilir. Bir Ar-Ge projesi yıllarca gelir üretmeden geliştirilebilir ve sonunda çok büyük bir ekonomik değer yaratabilir.
Sorun gelecek hayali kurmak değildir.
Sorun, hayalin gerçekle arasındaki mesafenin giderek açılmasıdır. Algı, bir süre fiyat yaratabilir; değer yaratamaz. Günümüzde ekonomik değer ile algılanan değer arasındaki sınır giderek bulanıklaşıyor.
Bir haber yayınlanıyor.
Bir proje açıklanıyor.
Bir ortaklık konuşuluyor.
Bir yatırım duyuruluyor.
Ardından beklenti yükseliyor.
Beklenti fiyatı, fiyat ilgiyi, ilgi yeni yatırımcıları getiriyor. Böyle dönemlerde insanlar artık şirketin ne ürettiğini değil, fiyatın daha ne kadar yükseleceğini konuşmaya başlıyor. İşte tam burada risk büyüyor.
Çünkü yatırım kararının merkezinden “Bu şirket ne kadar değer üretiyor?” sorusu çıkıp “Benden sonra daha yüksek fiyattan alacak biri çıkar mı?” düşüncesi girmeye başlıyor.
Bu, sağlıklı bir piyasa açısından tehlikeli bir eşiktir. Elbette yükseliş dönemlerinde ciddi kazanç sağlayanlar olabilir. Doğru zamanda girenler, doğru zamanda çıkanlar önemli getiriler elde edebilir.
Ancak herkes aynı anda çıkamaz ve gerçek ekonomik değer ile fiyat arasındaki mesafe fazla açılmışsa, piyasa bir gün bu farkı kapatmaya başlar. O noktada faturayı çoğu zaman hikayeye en son inananlar öder.
Küçük yatırımcının en büyük riski bilgisizlik değil, güven duygusudur
Bence üzerinde asıl durmamız gereken konu da burada. İnsanlar bazen rakamlara değil, oluşturulan güven ortamına yatırım yapıyor.
“Bu kadar insan alıyorsa vardır bir bildikleri.”
“Bu kadar haber çıkıyorsa şirket gerçekten güçlü olmalı.”
“Bu kadar büyük projeler açıklanıyorsa mutlaka bir karşılığı vardır.”
Oysa kalabalıkların inanması, ekonomik bir gerçeğin kanıtı değildir.
İş dünyasında da sermaye piyasalarında da iyi hikaye ile iyi iş modelini birbirinden ayırmayı öğrenmek zorundayız. Bir girişimci olarak benim için bir şirketin en kıymetli tarafı ne kadar konuşulduğu değil; müşterisine hangi problemi çözdüğü, bunun karşılığında sürdürülebilir gelir üretip üretemediği ve ortaya gerçek bir katma değer koyup koyamadığıdır. Üretim varsa, müşteri varsa, teknoloji varsa, ihracat varsa, verimlilik yaratılıyorsa ve bütün bunların arkasında ölçülebilir bir ekonomik karşılık bulunuyorsa hikaye zaten zaman içerisinde kendisini ispatlar.
Gerçek başarı sürekli bağırılmaya ihtiyaç duymaz
Bu mesele yalnızca borsada hisse alan küçük yatırımcıyla ilgili değil. Bugün şirketler de benzer bir riskle karşı karşıya. “Yapay zeka”, “dijital dönüşüm”, “blockchain”, “platform”, “ekosistem”, “yeni nesil teknoloji” gibi kavramların her biri son derece kıymetli olabilir. Ama kavramların kendisi değer değildir.
Bir teknoloji yatırımı işletmenin maliyetini düşürüyor mu?
Verimliliğini artırıyor mu?
Yeni müşteri getiriyor mu?
İhracat kabiliyeti kazandırıyor mu?
Çalışanların zamanını daha değerli işlere ayırmasını sağlıyor mu?
Sağlamamız gereken cevap budur. Çünkü güzel sunumlar, etkileyici kavramlar ve iddialı gelecek projeksiyonları gerçek bir iş modelinin yerini tutmaz.
Ekonominin yerçekimi vardır
Finans dünyasında dönem dönem yerçekiminin ortadan kalktığı hissine kapılabiliriz. Fiyatlar sürekli yükselir. Herkes kazanıyor görünür. Yeni başarı hikayeleri anlatılır. Fakat ekonominin de bir yerçekimi vardır.
Adı; üretim, nakit akışı, karlılık, verimlilik ve gerçek talep.
Bir ekonomik değer bunlardan çok uzun süre uzaklaşırsa, eninde sonunda yeniden onlara yaklaşır. Bu nedenle ister yatırımcı olalım ister sanayici, ister girişimci…Belki de önümüzdeki dönemin en değerli becerilerinden biri, bize anlatılan hikayeye hemen inanmak değil, doğru soruyu sormak olacak:
“Bütün bu anlatılanların arkasında gerçekten ne kadar değer üretiliyor?”
Çünkü para kazanmak için hayal kurmak gerekir. Ama hayalin ayaklarının yere basması gerekir. Aksi halde birileri hikayeden çok para kazanırken, hikayeye en son inananlar geride ağır bir faturayla kalabilir.
Ve piyasa bize aynı dersi tekrar tekrar verir:
Fiyat bir süre hikayenin peşinden gidebilir. Ama uzun vadede değer, gerçeğin peşinden gider.
