Feromon, aynı türün üyeleri arasındaki sosyal ilişkileri düzenleyen kimyasal bir maddedir ve kelime kökü ‘hormon taşıyan" anlamına gelmektedir. İlk olarak 1960’larda Alman bir bilim insanı tarafından dişi ipek böceklerinden elde edilmiştir. Feromonlar türe spesifiktir yani sadece o tür tarafından algılanabilir, insan dahil tüm memelilerde bulunur ve tür içi iletişimi sağlar. Feromonlar vücuttaki yağ ve mukoz bezlerden salgılanır. Kediler, çene, yanak ve alın bölgesinden salgılanan yüz feromonlarını (F3 fraksiyonu) karşıdaki kediye, insana ya da objelere yüzlerini sürerek geçirirler. Anal bezlerden salgılanan feromonlar, özellikle çiftleşme ile ilgili mesajlar içerir, idrar ve dışkı ile etrafa yayılır. Pati altlarında bulunan bezlerden salgılanan feromon (FIS), tırmalama davranışı ile bölgenin hakimiyeti ile ilgili önemli mesajları bölgeye bırakır. Meme bezlerinin etrafından salgılanan feromon (F4 fraksiyonu) ise anne ile yavrusu arasındaki bağı oluşturur ve sakinleşme ile ilgili mesajlar barındırır, anne ve yavru ayrılırsa birbirlerini kolayca tanımaları ve bulmalarını sağlar. Sonuç olarak feromonlar, işaret bırakma, çiftleşme, bölgesel işaretleme ve maternal bağ ile ilgili önemli mesajlar içeren bir bilgi paketi olarak düşünülebilir.
Feromonlar, koku reseptörleri ile algılanırlar. Doğal ya da sentetik feromon moleküllerini dillerini yaptığı hareketle toplayıp maksillada bulunan insisiv deliğe gönderirler, vomeronasal organ (Jacobson organı) vasıtası ile işlenen mesaj hipotalamus ve amygladiayı etkiler ve flehmen tepkisini oluşturur. Ağızlarını hafifçe açıp, aldıkları mesajı yorumlamaya çalışan kediler, duruma göre bir cevap oluştururlar. Diğer bireyler ile ilişki kurma, çiftleşme ya da savunma davranışlarını organize etmek için kullanılan doğal feromonlar hayatta kalmak için vazgeçilmezdir. Bu nedenle, doğal feromonları taklit eden ve pek çok durumda kullanılan sentetik feromonlar üretilmeye başlanmıştır. Feromonlar,
Kedi ve köpeklerde evde korku, kaygı ve stres durumlarında
Taşıma kutularında oluşabilecek stresi azaltmak için
Bekleme odalarında
Muayene odalarında oluşabilecek kaygılı durumlar için
Hospitalizasyon ünitelerinde
Eğitim, sosyalizasyon ve eve alıştırma sırasında
Ev değişikliği süreçlerinde kullanılmaktadır.
Kedi ve köpekler için alışık oldukları evlerinde oluşan her türlü değişikliğin strese yol açtığı bilinmektedir. Evde yapılan tadilatlar, mobilya değişiklikleri, evde yaşayan insanların evden ayrılması, boşanmalar, sevdikleri insanların başka şehirlere taşınması stresi tetikleyebilir. Eve yeni gelen bebek nedeni ile ev düzeninin değişmesi, gürültü, rutinin değişimi, kedi/köpek yakınının ilgilenme süresinin azalması, kullandığı alanın eve gelen misafirlere verilmesi gibi pek çok sebep kedi ya da köpekte kaygı oluşmasına neden olabilir. Bunun yanında tatil için seyahate çıkartılması, ortam değişikliği ve etraftaki diğer hayvanlar problemin daha da kötüleşmesine sebep olabilir.
Klinik ziyaretleri için evden taşıma kutusuna alınması, yolculuk sırasında emniyet kemeri takılmadığı için oluşabilecek savrulmalar, aşırı hız ve diğer hayvanların ses ve kokusu diğer stres oluşturan etmenlerdir. Kliniğe varıldığında bekleme odasında normalden uzun bekleme süresi, av-avcının aynı yerde beklemesi, doğru olmayan klinik dizaynı, gürültü ve kaos yine stresi tetiklemektedir.
Muayene sırasında oluşabilecek ağrı ve stres, korkulu durumlar, uygulamalar yüzünden oluşan kaygılı durumlar hastalık süreçlerini de doğrudan etkileyebilmektedir. Pek çok hastalık sırasında da hem hastalık hem de tedavi sürecinde uygulanan manipülasyonlar hastanın hem medikal hem de psikolojik sağlığını etkilemektedir. Diabetes mellitus gibi uzun ve yorucu süreç geçirilen hastalıklarda da ilgili hastalığın tedavisi yanında stresi azaltıcı ürünler tedavi başarısını arttırmaktadır. Kedilerde feline idiopatik sistitis (FIC) ve kristal sorunlarında uygulanan tedaviye ek olarak kullanılması, nüksleri azaltmaktadır. Stres ile indüklenen gastritis, kolitis, immun kaynaklı anemi ve trombositopenilerde, demodikosis gibi hastalıklarda kullanımı düşünülmelidir.
Hospitalizasyon ya da pansiyon süreçlerinde alışık olunmayan ve sürekli değişen çevre şartları, diğer hayvanların ses ve görüntüleri bu aşamaları da stresli hale getirmektedir.
Strese yol açan her türlü durumda sentetik feromonlardan yardım alınabilir. Sentetik feromonların ticari şekillerinden biri sprey formudur. Sprey, kedi taşıma kutularına, hem taşınırken hem de zapt-ı rapt sırasında kullanılacak havlulara sıkılması tavsiye edilmektedir. Genel olarak spreylerin mekanizmasında kullanılan alkol nedeni ile bu uygulamayı yaptıktan 20 dakika sonra kedi ya da köpeğin teması önerilmektedir. Hem kedi hem de köpek formları bulunan spreylerin kullanımı sonrasında etkinin sürekli olması için tekrar tazelenmesi gerektiği akılda tutulmalıdır. Sadece taşıma kutuları değil evdeki diğer alanlar, kum kapları, dinlenme alanlarına da uygulanabilir. Diğer formu elektrik prizine takılı diffüzor olan ticari şeklidir, 24 saat prize takılı kalması önerilir, avantajı sürekli etki sağlayabilmesidir ve ortalama büyüklükte bir ev için bir tanesi yeterlidir, ev büyükse birden fazla kullanılmalıdır. Evde, kliniklerin bekleme odaları, muayene salonları ve hospitalizasyon ünitelerinde kullanılmasının stresi azalttığı, stres ile ilişkili hastalıkların tedavi sürecini kısalttığı bildirilmiştir. Bunun yanında, kediler için tırmalama tahtasına alıştırma için özel bir formu, tahtaya sıkılarak kullanılabilir, koku sayesinde sadece tırmalama tahtasına yönelmesi sağlanacaktır. Evde birden fazla kedi yaşadığı durumlarda F4 fraksiyonu içeren formunu da evdeki anlaşamayan kediler için kullanması önerilmektedir. Hem F3 hem de F4 fraksiyonlarını beraber barındıran ticari form ise son yıllarda piyasaya sürülmüştür.
Köpekler için hazırlanan transport sırasında kullanılan sprey formu, diffüsor formu yanında tasma formları da bulunmaktadır. Sosyalizasyon periyodu sırasında süreci kolaylaştırmak ya da eğitim sırasında ortaya çıkabilecek stresi azaltmak için kullanılması önerilmektedir.
Uygun olmayan yerlere idrar yapma problemlerinde, kavga ve agresyon durumlarında, stres kaynaklı yıkıcılık, yalama dermatitisi gibi stres nedeni ile oluşabilecek problemlerde tek başına ya da tedaviye yardımcı olarak kullanımı yaygındır. Her türlü hastalık, ağrı, acı yaratan durumlarda nedene yönelik tedavi yanında kullanılmasında iyileşme sürecinin kolay atlatılması ve kısa sürede olması için fayda sağlayabilir.
Köpeklerde de ayrılık kaygısı, yıkıcılık, aşırı havlama, uygun olmayan idrar ve dışkı yapma, kaçma, titreme, depresyon ve kendini yaralama problemleri gibi ayrılık ile ilişkili problemlerde kullanılması tavsiye edilmektedir. Eğitim süreçlerinde öğrenmenin daha kolay olması, havai fişek, gök gürültüsü gibi yüksek seslerden korkma durumlarında kullanılması üzerinde çalışmalar yapılmıştır.
Feromonların, hem medikal hem de davranış problemleri sırasında kullanılabileceği ve etkinin gözlemlenmesi veteriner hekimler tarafından yapılmalıdır.
