Milli marşlar milli ve milletlerarası bazı törenlerde ülkelerin milli birliğinin ve bağımsızlığının sembolü olmak üzere bir müzik eşliğinde söylenen şiirlerdir. Bu marşlar bilhassa milliyetçiliğin ve ulus-devlet yapılarının dünya sahnesinde önemli bir yer tutmaya başladığı 19. yüzyılda ortaya çıkmış ve yaygınlaşmıştır.
Milli marşlar, 19. yüzyıldan itibaren ülkelerin milli varlıklarını temsil eden önemli sembollerden biri olmuştur. Resmi törenlerde ve uluslararası faaliyetlerde topluca ve müzik eşliğinde okunan bu marşlar, Türkiye gibi bazı ülkelerin Anayasalarında temel hükümler arasında yer almaktadır. Milli varlığı ve bağımsızlığı, milletin birlik ve bütünlüğünü, millet ile devlet arasındaki bağları ve milleti bir araya getiren ve bir arada tutan unsurları ifade eden bu şiirlerin, içerdikleri bağımsızlık, yurtseverlik, hâkimiyet, ortak millet bilinci gibi kavramlar sebebiyle siyaset bilimiyle de bir ilişkisi olduğu açıktır.
Birçok ülkenin milli marşı en kritik dönemlerde, “milli ruhun” yeni bir varoluş için mücadeleye girdiği koşullarda yazılmıştır. Bu marşların önemli bir kısmı hem milleti belli bir yöne doğru sevk etmeye, hem de milletin bilinçaltı kodlarının dışa vurduğu bu kritik dönemleri tasvir etmeye çalışmıştır. Bu yönüyle milli marşlar siyaset bilim açısından da ayrı bir öneme sahiptir. Milli marşların siyaset bilimi ile ilişkisini genel olarak şu şekilde ifade edebiliriz:
1) Milli marş, bir milletin varlığını, bağımsızlığını ve birliğini temsil eden sembollerden biridir. Semboller ilk insandan beri gerek fertlerin ve gerekse toplulukların hayatındaki soyut ve açıklanması zor kavramları somutlaştırarak, hem bu soyut değerlerin sonraki nesillere aktarılmasını kolaylaştırmış ve hem de farklı algılama seviyelerindeki toplum fertleri arasında ortak bir değer zemini oluşmasına yardımcı olmuştur.
2) Milli marş bilhassa sözleriyle çoğu zaman bir milletin millet olma bilincini, devlet kurma felsefesini, başka milletlere ve dünyaya bakış açısını ifade etmektedir. Dolayısıyla belli bir kişi tarafından kaleme alınmış olsa da bütün bir milletçe kabul edilmesi ve sonraki nesiller tarafından benimsenmesi, onun bütün bir milletin millet anlayışını ve devlet tasavvurunu yansıttığı anlamına gelmektedir.
Milli marşların siyaset biliminin bazı kavları ile olan ilişkisini ise şu şekilde ifade edebiliriz:
Bağımsızlık kavramı açısından ele alırsak; tarih boyunca müşterek bir kimliği ve sosyal bir bilinci olan birçok topluluk “dış güçler” diye algıladığı başka toplulukların saldırı ve istilasına karşı bağımsızlığını koruma eğiliminde ve çabasında olmuştur. Çıkar, hırs ve vahşet gibi menfi duygular bir tarafa konulursa, modern öncesi dönemde siyasi toplulukları birleştiren ve harekete geçiren başlıca ortak ögeler; dini sebepler, inançlar, hâkim bir yöneticinin yönetme hakkına duyulan saygı, sadakat, bazen atfedilen kutsiyet, insanların kendi vatanına duyduğu sevgi ve bağlılık olarak ifade edilebilir.
Modern dönemde ise toplulukları savaşlara yönelten sebepler açısından iki yeni boyutun eklendiği görülmektedir. Bağımsızlık için savaşan taraf açısından değişen şey, Fransız ihtilalinin yaydığı milliyetçilik akımının etkisiyle “milli bilinç ve kimliğin” milli mücadelelerde önemli bir yer tutmasıdır. Savaşılan “işgalci” taraf açısından dikkat çeken değişiklik ise daha önceki “emperyal” devletlerin aksine, modern dönemdeki “istilacı” güçlerde sömürme ve işgal hareketinin sistemli bir şekil almasıdır. Bu iki boyut son iki yüzyıl içinde meydana gelen bağımsızlık hareketlerinin hem sayı bakımından ve hem de boyut ve etki açısından kayda değer ölçüde genişlemesine yol açmıştır.
Egemenlik kavramı açısından bakıldığında; egemenlik bir devlette en yüksek ve en nihai karar verme merciinin gerçekte kim veya hangi kurum olduğu ile ilgili bir kavramdır. Genellikle hâkimiyetin kime ait olduğu ülke içerisindeki iktidar organları veya güç merkezleri çerçevesinde belirlenir. Çağdaş parlamenter yapılarda parlamento milli hâkimiyetin tek mercii olarak değerlendirilmektedir. Fakat devlet içerisinde hâkimiyetin sahibi kim veya hangi organ olursa olsun, “devlet egemenliği” ya da “milli egemenlik” kavramı, hukuki ya da siyasi bakımdan dış denetim ve bağımlılıktan serbest olmayı gerektirmektedir.
Dolayısıyla bir devletin karar ve yönetim mekanizmaları üzerinde en üstün güç ve iktidarı elinde tutan kişi veya kurumlar ülkenin kendi iç dinamikleri tarafından belirlenmiş olabileceği gibi, bazen dış kaynaklı bir ülke veya merkez de ülke üzerinde en son sözü söyleme gücünü elinde tutarak hâkimiyetin sahibi olabilir. Bağımsızlık ile hâkimiyetin yerli unsurlara ve mekanizmalara ait olması arasında çok sıkı bir ilişki vardır. Dolayısıyla milletler hâkimiyetin milli dinamiklere ait olması noktasında, topraklarının yabancıların elinden kurtarılması anlamına gelen bağımsızlık kadar hassas ve tavizsizdirler.
Yurtseverlik kavramı açısından ele alındığında ise; yurtseverlik, isminden de anlaşıldığı gibi kişinin ülkesine duyduğu kuvvetli sevgi, bağlılık ve gerektiği zaman onun uğrunda canını feda etme duygusudur. Modern milliyetçilik düşüncesinin aksine, kişinin doğduğu ve yaşadığı topraklara bağlanması anlamına gelen yurtseverlik duygusu, insanların belki de yerleşik hayata geçtiği tarihten beri taşıdığı bir özellik olarak ortaya çıkmaktadır.
Diğer taraftan ülkelerini pozitif ve yapıcı bir tavırla kurtarmak ve geliştirmek için çabalayanlar bir tarafa, ülkelerde mevcut birçok siyasi ve sosyal grubun milli varlığını ve kimliğini yok etmeyi hedefleyen rejimlerin bile belli dönemlerde halkı mobilize etmek için milliyetçilik ve yurtseverlik duygularına başvurduğu görülmektedir. Mesela II. Dünya Savaşı’nda o günkü Sovyetler Birliği Devlet Başkanı Joseph Stalin, yabancı işgalcilere karşı Rusları seferber edebilmek için milliyetçilik ve yurtseverlik duygularına hitap etmiştir. Savaştan sonra ise Sovyet gücünün Doğu Avrupa’da yayılmasının önündeki en büyük engellerden biri olarak gördüğü bu duyguları evrensel değerlere aykırı anlayışlar olarak değerlendirmiştir.
Din kavramı açısından ele alındığında; on dokuzuncu ve yirminci yüzyıllarda etkisini biraz kaybetmiş olsa da dinin, komünizm gibi din karşıtı çağdaş oluşumların birçoğundan daha kalıcı ve daha köklü olduğu ortaya çıkmıştır. Hatta batı dünyasında laikleşmenin dini, siyasi işler alanından uzaklaştırdığını düşünenlerin bu görüşünün aksine din, önemli bir güç olmaya devam etmektedir. İnsan gibi toplumların da ağır bunalımlardan ve sıkıntılardan geçtiği dönemlerde dinle ilgili duygulara yöneldiği ve çoğu zaman bu duygu ve inançlardan güç aldığı bir gerçektir. Hele ülkelerinin işgal edildiği, milli varlıklarının tehlikeye düştüğü dönemlerde çetin bir mücadele ile karşı karşıya kaldıklarından maddi alandaki imkânsızlıkların yoksun bıraktığı gücü ve tahammülü manevi boyutta aramaları tabii bir durum olarak ortaya çıkmaktadır. Diğer taraftan gerek Türkiye’de ve gerekse dünyanın birçok bölgesinde milli marşların oluştuğu dönem olan on dokuzuncu ve yirminci yüzyıllar boyunca, “sıradan” halkın, yönetici elitlere nazaran dine daha yakın durduğu, genellikle gözlemlenen sosyolojik bir olgudur.
Milli birlik ve bütünlük açısından bakıldığında ise; şu husus dikkati çekmektedir. Farklı dini, kültürel ve etnik unsurlardan oluşan her ülke bu unsurları uzlaştırmak, yakınlaştırmak ve herkesin benimseyeceği bazı ortak paydalar çerçevesinde birbirine bağlamak için çeşitli bütünleştirme politikaları izler, bütünü kuşatan sembolleri kullanır ve ayrılıklara yol açan faktörleri ortadan kaldırmaya çalışır. Demokratik sistem ve felsefe, devletin, bünyesinde yer alan farklı unsurları bütünleştirme çabasını zora ve asimilasyona değil, uzlaşmaya, ikna etmeye, mutabakata ve ortak zemini genişletmeye dayandırmasını öngörmektedir.
Bayrak sembolü açısından değerlendirildiğin de ise; bayrakların milli varlığı ve bağımsızlığı temsil eden bir sembol olmaları iki yüz yıllık bir geçmişe sahiptir. Ortaya çıkışı çok daha eski yüzyıllara dayanan bu semboller, önceki dönemlerde daha çok savaşlarda bir koordinasyon ve yönlendirme amacı taşıyordu. Bunların milli bir sembol halini alarak ülkelerin her tarafında yaygınlaşmaları da milli marşlar gibi Fransız İhtilali’nden sonra yayılan ulus-devlet yapılanmalarının sonrasında olmuştur. Bayrak da milli marş gibi milletin birliğini ve bütünlüğünü temsil eden sembollerden biridir. Fakat bayrağın kullanım alanı daha geniş ve sembol etkisi daha sürekli olduğundan, milli marşa nazaran daha çok ön planda tutulmuş ve birçok milli marş metninde de milleti temsilen kendisine atıfta bulunulmuştur. Çoğu zaman milli marş okunduğu zaman bayrağın göndere çekiliyor olması, bu atıf veya seslenmeye canlı bir etki kazandırmaktadır.
Milletlerin ortak tarihi ve hatıraları bakımından ele alındığında ise; ortak tarihi hatıralar, bilhassa milletlerin tarihteki zor süreçlerden dayanışmayla çıktığı dönemler, milleti oluşturan unsurlar için birleştirici ortak zeminler olarak milli marşlarda yer almaktadır.
Kuşkusuz bireyler gibi toplumların da siyasi ve sosyal tavırlarını rasyonel gerçekler kadar bilinçaltı ve duygusal dinamikler de şekillendirmektedir. Bu tür dinamiklerin oluşumunda geçmiş dönemlerde yaşanan olayların, hatıraların, paylaşılan sevinç ve kederlerin önemli bir yeri vardır. Milli kurtuluş veya bağımsızlık dönemlerinde, milletler için dönüm noktası özelliğinde olan kritik safhalarda, toplum ruhundaki hissi dinamiklerin en üst düzeyde devreye giriyor veya sokuluyor olması, bu hatıraların birçok milli marşta yer almasını açıklayan bir noktadır.
Anti-emperyalizm kavramı açısından bakıldığında ise, sömürgecilik karşıtı hareketler, daha genel ve sürekli bir bağlamda kullanılan bağımsızlık hareketlerinin bir varyantını oluşturmakla birlikte, özellikle sömürgeciliğin ve emperyalist istilaların yaygın olduğu 19. ve 20. yüzyıllarda Asya ve Afrika’da ortaya çıkan sömürge yönetimlerinin işgallerinden kurtulmaya yönelik hareketleri ifade etmektedir. Bu hareketler Batı’nın ezici hegemonyası karşısında hem ekonomik ve hem de siyasi bir bağımsızlık için mücadele etme amacı taşıyordu.
Sonuç olarak, milli marşlar, bir taraftan on dokuzuncu yüzyılda görülmeye başlayan milliyetçilik akımına ve ulus-devlet yapılanmasına, diğer taraftan da sömürgeciliğe bir tepki olarak doğan bağımsızlık hareketlerine paralel biçimde ortaya çıkmış ve bütün dünyada yaygınlaşmıştır. Milli marşlar bayrak gibi milli varlığı, birliği ve bütünlüğü temsil eden sembollerden biri olmuştur. Milli bilincin yoğunlaştığı veya milli varlığa yönelik tehdit algılamalarının arttığı dönemlerde milli marşlar daha çok ilgi çekmekte ve bunlara daha geniş bir anlam yüklenmektedir. Milli marşlarda “yurtseverlik” temasının, “milliyetçiliğe” nazaran çok daha geniş bir yer tuttuğu görülmektedir. Milliyetçiliğin on dokuzuncu yüzyılda ulus-devlet yapılanmasıyla ortaya çıkan yeni bir ideoloji olduğu dikkate alınırsa, milli marşların milletlerin duygularına hitap etme açısından, insanlık tarihiyle paralel gelişmiş köklü bir kavram olan yurtseverliğe daha geniş yer verildiği görülmektedir. Milli marşlar çoğunlukla, olabildiği kadar geniş bir halk kesimi ve hatta mümkünse bütün bir millet tarafından benimsenmek ve kabul görmek gayesi taşımaktadırlar. Bu bağlamda “sıradan halkın” duygularına ve “gönlüne” hitap etmeye özel bir önem verdikleri görülmektedir. Yine bu çerçevede en saldırgan ve emperyalist olanlar da dâhil, hemen her milletin milli marşında kendi “davasını” masum ve meşru göstererek, halkının vicdanını ve hislerini etkilemeye çalıştığı söylenebilir.
Tarihte her insan topluluğunun bir kimlik biçimi olarak kullandığı özel işaretleri, damgaları, armaları, vb. çeşitli sembolleri vardı. Ancak tek bir sembol dizisini benimseme olgusu on dokuzuncu yüzyıl milliyetçilik hareketleri sırasında Orta Avrupa ve Güney Amerika’da ortaya çıktı. Yirminci yüzyılda, Asya ülkeleri yanı sıra Afrika ve diğer yerlerdeki yeni bağımsız milletler de aynı şeyi yaptı.
İnsanoğlu tarihin her dönemde şiir ve müziğin ruhundaki etkisini hissetmiş, ahenk ve ses gibi etki kaynaklarına sahip olan bu kültür ögelerine fert ve toplum hayatında yer vermiştir. Tarih boyunca şahsi zevk ve kaygılara dayalı şiir ve müzik tecrübesinin dışında, din, metafizik, ülke sevgisi, kahramanlık duygusu gibi toplumsal ve idealize edilmiş bazı kavramlara yönelik şiir ve müzik geleneğinin bulunması, milli marş uygulamasının toplumlar tarafından yaygın bir biçimde benimsenmesini kolaylaştırıcı bir faktör olmuştur.
Milli marşlar milletlerin kendilerini dâhili olarak birleşik ve harici olarak ayırt edici olarak ilan ettikleri müzikal sembollerdir. Milli marşlar resmi vatanseverlik sembolleridir. Bir ülkenin sloganının, armasının veya bayrağının müzikal karşılığıdır. Bu itibarla bir milletin kimliğini veya karakterini - iktidardakiler tarafından ortaya konduğu şekliyle ruh halini, arzularını ve hedeflerini temsil ederler. Diğer milli semboller gibi milli marşlar da bir milletin adeta bir kartviziti gibidir. Milletlerin kendilerini birbirlerinden ayırdıkları veya “kimlik” sınırlarını yeniden onayladıkları modern totemler gibidir.
Yönetim organları (yani hükümetler), vatandaşları arasında bağlar oluşturmak ve hedefleri pekiştirmek için milli marşları bir araç olarak kullanır. Milli marşların bu işlevi açıkça ve bilinçli olarak ortaya konulmuştur. Bilerek ve orantılı olarak marşları yazan, besteleyen ve benimseyenler, bu milli sembolleri, bu müzikal benlik temsillerini akıllarındaki bu bağ işlevi ile yansıtırlar.
Milli marşların ardındaki niyet onların oluşturulması ve benimsenmesiyle bitmez. Hükümetler bu sembolleri yaymak için güçlü çabalar sarf eder. Bu tür çabalar, marşı okullarda öğretmeyi ve onu tüm resmi olaylarda, törenlerde ve kutlamalarda kullanmayı gerektirir. Bu şekilde liderler, diğer vatansever şarkılarda veya halk türkülerinde eksik olabilecek bir marşı meşru kılar. Bu tür bir meşrulaştırma, sembolün gücünü ve etkinliğini artırmayı amaçlamaktadır. Ancak Milli marşları üreten ve dağıtan siyasi seçkinler sembolleri, karşılaştıkları sosyal koşullara ve topluma yansıtmak istedikleri hedeflere atıfta bulunarak değiştirebilirler. Nitekim siyasi seçkinler ile sembol seçimi arasındaki ilişki sürekli bir endişe kaynağıdır. Müziğin kontrolünü savunan Platon kadar erken uyarılara rastlanır. Devletin sembolleri değiştiğinde ya da “müzik modları değiştiğinde, devletin temel yasaları her zaman onlarla birlikte değişir.”
Bu dönemlerde liderler kolektif bir gündeme aşinalık talep ederler. Bu nedenle güçlü bir beklentiler, kurallar ve ortak varsayımlar kümesi içinde çalışırlar; tekil bir odaklanma sağlarlar. Kontrol nispeten zayıf olduğunda ise sembolik kodlar süslenir. Kontrolün zayıf olduğu dönemlerde gündemler, kurallar ve değerler daha az belirleyicidir; daha fazla esneklik sergilerler ve daha kişiselleştirilmiş yorumlara duyarlıdır. Dolayısıyla paylaşılan beklentilerde ve ortak varsayımlarda bir dağılma vardır. Bu nedenle süslenmiş kod, toplumu tek bir sembole odaklamada en etkili aktarım yöntemi olur.
İstatistikler herhangi bir milleti tam olarak tanımlamaktan çok uzaktır. Bir milletin sembolleri ve gelenekleri eşit derecede önemlidir. Bu unsurlar, milli liderlerin kendi toplumlarına ve genel olarak dünyaya yansıttıkları millet kimliğini, millet imajını oluşturur. Milli liderler milli bayrakları ve marşları kucaklar ve bağlar oluşturmak, vatansever eylemi motive etmek, vatandaşların çabalarını onurlandırmak ve meşru otorite sağlamak için bunları kullanırlar.
Milli semboller - özellikle milli marşlar ve bayraklar - milli kimliğin belki de en güçlü, en net ifadesini sağlar. Milli marşlar ve bayraklar, tüm milletler için oldukça benzer işlevlere sahiptir. Bununla birlikte sözdizimsel yapılarının - yani tasarımları veya konfigürasyonları, her sembolün parçaları arasındaki ilişkinin – milletten millete büyük ölçüde değiştiğini görürüz. Bu farklılıkların iletişim stratejilerindeki varyasyonları - milli kimliği aktarmanın farklı yöntemlerini – somutlaştırdığı görülür. Bu tür farklılıkları geleneksel olarak bir milletin tarihi, coğrafi konumu ve sembollerin benimsendiği dönemin yaratıcı tarzı gibi faktörlerin yarattığı görülür. Savaşlar, devrimler, bağımsızlık hareketleri ve milletin yönetim biçimi gibi sembol olaylarının benimsenmesini çevreleyen faktörlerin bazı varyasyonları açıkladığı görülür.
Milli marşlar, halk ezgilerinden dini övgülere, vatanseverlik ilahilerinden zafer marşlarına kadar çok çeşitli müzikleri kapsar. Bazı marşlar milletin güzelliğini yüceltir; diğerleri tarihi bir olayla övünürken, bazıları da söz içermeyen kısa hayranlıklardır. Yine de tuhaf bir şekilde, her marşın benzersizliği onları benzer kılar, çünkü dünyanın kültürel çeşitliliğini ve ulusların paha biçilmez katkısını yansıtırlar.
Milli marş geleneği 19. yüzyılda popüler hale geldi. Genellikle milli marş olarak belirlenmeden çok önce var olan vatanseverlik şarkılarıydı. Mesela 1932’de resmen milli marş olarak kabul edilen Hollanda milli marşı “Wilhelmus” 16. yüzyılda ortaya çıkmıştır. 1568 ile 1572 yılları arasında Hollanda İsyanı sırasında yazılmıştır ve mevcut melodi varyantı 1626’dan kısa bir süre önce bestelenmiştir. Erken modern dönemde, bazı Avrupa monarşileri kraliyet marşlarını kabul ettiler. Mesela ilk olarak 1619’da çalınan “Tanrı Kralı / Kraliçeyi Korusun”, Birleşik Krallık marşı olmaya devam etmektedir. 1770’de İspanyol monarşisinin kraliyet marşı olarak kabul edilen “La Marcha Real”, 1939’da İspanya’nın milli marşı olarak kabul edildi. Resmen kabul edilen ilk milli marş, Birinci Fransız Cumhuriyeti için “La Marseillaise” idi. 1792’de oluşturulmuş, 1796’da Fransız Milli Marşı olarak resmen kabul edilmiştir. 1830’lardan sonra yeni kurulan devletlerin, özellikle Latin Amerika bağımsızlık savaşlarının bir sonucu olarak, Arjantin (1813), Peru (1821), Brezilya (1831) vd. ülkelerin milli marş kabul ettiği görülmektedir. 1960’larda Afrika ülkelerinin bağımsızlıklarını kazanmaya başlamalarıyla birlikte bir milli marş benimsenmesi yaygın bir uygulama haline geldi.
Milli marşlar çok çeşitli bağlamlarda kullanılır. Bazı ülkelerin milli marşının çalınmasında belirli görgü kuralları olabilir. Bunlar genellikle ayağa kalkma, şapkaları çıkarma vb. ritüelleri içerir. Diplomatik durumlarda kurallar daha resmi olabilir. Milli marşlar, milli bayramlarda, festivallerde ve aynı zamanda spor etkinliklerinde de okunur/çalınır. Mesela olimpiyat oyunları gibi spor müsabakaları sırasında, madalya törenlerinde altın madalya kazanan kişinin milli marşı çalınır. Yine spor karşılaşmalarından önce ülkelerin marşları çalınır ve ev sahibi ülkenin marşı en son çalınır. Ayrıca bazı ülkelerde milli marş birçok etkinlikten önce çalınabilir. Mesela bir tiyatro oyunundan önce bir tiyatroda veya bir filmden önce bir sinemada çalınabilmektedir. Bazı ülkelerde ise pek çok radyo ve televizyon istasyonu yayın öncesi ve yayın sonrası milli marşı çalmaktadır. Ayrıca bazı ülkelerde milli marş, vatanseverlik egzersizi olarak her gün okulun girişinde çalınır ve öğrenciler tarafından söylenir.
En iyi bilinen milli marşların çoğu az bilinen veya bilinmeyen besteciler tarafından yazılmıştır. Mesela dünyanın en eski ve en bilinen marşlarından biri olan “Tanrı Kralı / Kraliçeyi Korusun”nun yazarı bilinmemektedir ve tartışmalıdır. Çok az ülkede dünyaca ünlü bir besteci tarafından yazılmış bir milli marş vardır. Bir milli marş çoğu zaman ülkenin milli veya en yaygın dilindedir ancak dikkate değer istisnalar da vardır. Çoğunlukla, birden fazla milli dili olan devletler, marşlarının birkaç çeşidini sunabilir. Mesela İsviçre’nin milli marşı olan “İsviçre Mezmuru”, ülkenin dört resmi dilinin (Fransızca, Almanca, İtalyanca ve Romanca) her biri için farklı sözlere sahiptir. Kanada’nın milli marşı “O Kanada”, hem İngilizce hem de Fransızca olarak birbirinin çevirisi olmayan resmi sözlere sahiptir ve ülkenin iki dilli yapısını temsil eden kıtalar karışımı ile sık sık söylenir. Yine Güney Afrika milli marşı, ülkenin on bir resmi dilinden beşinin aynı marşta kullanılmasıyla benzersizdir (ilk dörtlük iki dil arasında bölünmüştür, kalan üç kıtanın her biri farklı bir dildedir.
Milli marşlarını inceleyerek bazı devletlerin dış politikaları hakkında bilgiler elde etmek de mümkündür. Milli marşlar, devletlerin ulusal çıkar kavramsallaştırması ve dış politika yönelimi hakkında doğal olarak önemli ipuçları içerir. Ayrıca ulusal çıkar ve dış politika ilkelerini oluşturmaktan ve inşa etmekten sorumlu olan devletlerin kurucu liderleri tarafından seçilir. Bu bakımdan, bir milli marş, bir düşmana karşı bir savaş kazanarak ya da popüler olmayan bir lideri devirmek için bir devrim yaparak, bir ulusun veya halkın bağımsızlık duygularının güçlü bir göstergesi olarak kabul edilir.
Genellikle 19. yüzyılda Avrupa’da ve Güney Amerika’da başlayan milli marş yazma geleneği, milli devletlerin sayısının artmasıyla 20. yüzyılda tüm dünyaya yayıldı. Yeni devletlerinin kuruluşundan bu yana milli marşlarını sürdüren Türkiye ve İsrail’in dışında birçok Ortadoğu Arap devleti, devlet kurma sürecinde değişen rejimlerine veya iktidar türlerine göre marşlarını değiştirdiler.
Bir milletin kimliği ve liderlerinin hedefleri hakkında evrensel mesajlar içeren sembolik sözler ve melodiler aracılığıyla bir ulusun eşsiz deneyiminin dünyaya ilanı olarak, milli marşlar aynı zamanda siyasi liderler tarafından yerel ve uluslararası kontrol için bir araç olarak da kullanılabilir.
Eski monarşilerin aşiret veya bölgesel bağlılıklarının aksine, milli devletlerin liderleri, ülke nüfusunun büyük bir bölümünü ikna ederek siyasi meşruiyet elde etmeye çalışır. Bu bakımdan milli marş en etkili bağlardan biri olarak görülebilir ve aynı zamanda devlet yapısının modernizasyonu yolunda önemli bir adım olan vatandaşlar ile kurucu liderler arasında bir sözleşme olarak görülebilir. Bu açıdan cumhuriyet olan devletlerin, monarşilerin beklediği bağlılık ve anlayışa göre, meşruiyetleri ve vatandaşlık destekleri için milli marşlara daha fazla önem verdiklerini iddia etmek yanlış olmayacaktır.
Bir milli marş iki bileşeniyle birlikte bir milletin duygularını ifade eder: sözleri ve melodisi. Melodisi evrensel kodlar kullanarak ana motivasyonu açığa çıkarırken, sözler ise şiirsel bir uyum içinde kendine özgü sözcükler kullanarak bir vatana bağlı tarihsel ve duygusal deneyimleri ifade eder. Bu anlayışa göre milli marşlar bir kilometre taşı olayından sonra vatan veya rejim kritik bir değişikliğe uğrasa da sık sık değişmemektedir.
Cerulo, melodinin tonunu ve şarkı sözlerinin gücünü belirleyen uluslararası kontrol ve yerel kontrol perspektifinde bir kilometre taşının anlaşılması gerektiğini savunur. Uluslararası denetim bir ülkenin merkezde, çeperde veya yarı-çevrede konumunu tanımlarken, iç denetim bir bağımsızlık savaşında olduğu gibi yüksek, siyasi ve sosyo-ekonomik dönüşümde olduğu kadar ılımlı ve askeri darbeler ve sivil toplumlarda olduğu kadar düşük olabilir.
Milli marşlar sosyo-kültürel anlamda şu şekilde tanımlanmaktadır. Milli marş ya da Ulusal marş, bir ülkenin bağımsızlığının ve gücünün simgesi olan, yurtseverlik duygusunun ifadesi olarak hükümet tarafından onaylanmış ya da halk arasında benimsenmiş, genellikle bestelenmiş haliyle çeşitli etkinliklerde seslendirilen sözlü müzik parçasıdır. Milli marşlar aynı ülkede yaşayan insanları bayrak, milli değerler, gelenekler kadar gönüllerini birleştiren, onları coşturan simgelerdir.
Yurtseverlik duygusunun ifadesi olarak hükümet tarafından resmen onaylanmış ya da halk tarafından benimsenmiş sözlü müzik parçasıdır. Milli marş, kamu hayatının çeşitli törenlerinde çalınmak ve söylenmek üzere her milli topluluğun benimsediği ve vatanseverlik duygularını dile getiren müzik parçasıdır. Milletlerin savaş, zafer ve yenilgileri, umut ve beklentileri konusunda canlı belgelerdir. Bir halkın bütünlüğünün simgesi olarak milli günlerde ve tarihlerde koro olarak söylenen ve çoğunluk tarafından ezbere bilinen vatan şarkısıdır. Resmi vatanseverlik sembolüdür. Cerulo, milli marşları resmi vatanseverlik sembolleri - bir ülkenin sloganı, arması veya bayrağının müzikal eşdeğeri olarak tanımlar. Bu nedenle milletin kimliğini veya karakterini temsil ederler; iktidardakiler tarafından ortaya konduğu şekliyle ruh halini, arzularını ve hedeflerini temsil ederler. Tarihte, yürütücü, ileri götürücü kudretleriyle milletlere hız ve istikamet veren, büyük başarılar için ilham kaynağı olan bayrak, sancak, milli marş bugün de dünyada önemi ve değeri gittikçe artan koruyucu, kurtarıcı birer yurt sembolü olarak belirmektedir. Milli marş millet için yarının ifadesidir. Millet, milli marşı her söyleyişte kendisini bugünle yarın arasında, kurulmuş bir altın köprü üstünde hisseder.
Milli marşlara milletin bazı karakter özellikleri yansır. Milli marşların tarzını ve değerlerini öğrenmek bunları birbiriyle karşılaştırmak folklor araştırmalarının bir görevidir. Milli marşlar doğuşu açısından imparatorluk kültürünün ürünü, tarihsel süreç içinde özellikle bağımsızlık mücadelelerinin önemli bir aracı, şimdilerde ise her devlet çeşidinin biçimsel bir unsurudur. Milli marşların zaten bilinen yönü bir amaç için ve amaçlı olarak yazılmış olmalarıdır.
Bir şiir türü olan “Hymne” ile “National hymne”nin (Milli Marş) ilişkisinin temelini geçmişten günümüze yazılmış ve yazılan birçok Hymne’nin resmi makamlar tarafından milli marş olarak onaylanıp, bir şekilde tescillenmesi oluşturmaktadır. Türkçe’de “Milli Marş” dediğimizde, milli marş kavramının yalnızca bir türünü kast ederiz. Bunda da “İstiklal Marşı”nın özgün adı rol oynar. “İstiklal Marşı”, müzikal açıdan bir marştır ve milli marş çeşitlerinden yalnızca birisini sergiler. Milli marşın tanımlarına ve ülkelerin milli marşlarının söz ve ana temalarına bakıldığında daha çok aşağıda belirtilen unsurların vurgulandığı görülmektedir. Bu unsurlar; Vatan/Yurt, Millet/Halk, Simgesellik ve Devlet Erki’dir.
Vatan/Yurt kavramı ile baki kalacak özgür ve yüce bir vatanın varlığı güçlü bir ifade ile dile getirilir. Millet vatan için doğmuştur. Ülkeler arası farklılık gösteren vatan topraklarının sınırları coğrafi olarak ele alınır. Bu coğrafik alanların sınırları bellidir ve dokunulmazlığı ilan edilmiştir. Her zaman tehditlere karşı açık olduğu dile getirilir. Vatan/yurt kavramı bazı milli marşlarda açıkça ifade edilirken, bazılarında da ülke, yurt, anne-baba veya baba-oğul (evlat) gibi nitelemelerle sembolize edilir.
Halk ve millet kavramları ülkeler arası farklı sosyolojik özellikler gösterir. Bu özellikler toplumların yaşadığı ve etkilendiği değişimleri yansıtan gerçeklerin yansımasıdır. Millet kavramının tek bir kelime veya tanımla ifadesinin zorunluluğu bu sebepten kaynaklanır.
Her ülke kendisi için kullandığı simgelerle milli marşını ifade eder. En fazla kullanılan simgeler arasında kalp, kan-yürek, güneş, ölüm, ışık, gece, zincir, bayrak, sancak, yıldız, arma vb. yer alır. Yaygın olarak kullanılan sembolik renkler kırmızı, mavi, yeşil, beyaz, sarı vb.dir. Simgeselliğin ön plana çıktığı yer ve zaman olimpiyat karşılaşmalarıdır. Sporcuların kendi milli marşlarını dinletme başarılarının bir ölçüsüdür. Milli marşlara olan saygının ve ilginin hissedildiği anlardır. Simgeselliğin en iyi kullanıldığı milli marşlardan birisi Türkiye Cumhuriyeti’nin “İstiklal Marşı”dır. Milli marşlar devletten ayrı düşünülemez. Devletin onayladığı, yasalarla korumaya aldığı milli marşlar günümüz modern devletlerin oluşumunda etkili bir işleve sahiptir.
Hymne kavramı göz önüne alındığında milli marşların tarihi Mısır, Yunan ve Roma kültürlerinde görülmektedir. Milli marşlar, Antik uygarlıklarda savaşta karşı tarafı psikolojik baskı altına almak, düşmanı bir şekilde ürkütmek amacıyla yazılmış Hymnelerdir. En eski mili marşlardan biri İngiltere’de 18.yüzyıl ortalarından beri kraliyet törenlerinde söylenen ve 1825’te ulusal marş ilan edilen “God Save The Queen”dir. (Tanrı Kraliçeyi Korusun). Milli marşlar 18. yüzyılda İspanya, Fransa ve Avusturya, 19. yüzyılda ise Orta Avrupa ve Güney Amerika’da kullanılmaya başlanmıştır.
İngiltere Milli Marşı’nın ortaya çıkışı imparatorluk geleneğinin bir anlayışıdır. Marş İngiliz sömürgeleri, Hanedan Almanyası, İsveç, İsviçre ve Amerika’da kullanılmıştır. Milli marşların anavatanı olarak Germen Kökenli Halkların yaşadığı Avrupa’nın kuzeyi bilinmektedir. Avrupa’nın güneyindeki ülkeler ise milli marş gereksinimini çok geç hissetmişlerdir.
Marşların söz ve müzikleri incelendiğinde çok farklı gruplandırmalar yapılabilir. Pek çok unsur milli marşların içeriğinde görülmektedir. Bazı marşlarda birden fazla unsur bir aradadır. Milli marşlar içerikleri yönünden iki gruba ayrılır: Birincisi I. Dünya Savaşı’ndan önce, Kral Marşları olarak adlandırılan, savaşta ve barışta büyük hizmetler veren, kahramanlıklar gösteren ve bunları dile getiren metinlerden oluşan marşlardır. İkincisi ise I. Dünya Savaşı’ndan sonra halkın yaşadıklarıyla, kurtuluş mücadeleleriyle, acılarıyla, refahlarıyla dile getirilen “Halk ya da Yurt Marşları” (milli marşlar), (National Anthems) olarak adlandırılan marşlardır.
Ayrıca milli marşlar şu şekilde de gruplandırılabilir: Varlığının Kaynağı Yönünden, Kendini İfade Edebilmesi Yönünden, Düşmana Bakışı (Yerme) Yönünden, Birey-Devlet İlişkisi Yönünden, Tarihi Süreç Yönünden, Kadın ve Çocuklara Yer Vermesi Yönünden ve Değişimlere Açık olması Yönünden.
Devletler varlıklarını haklılaştırmayı ve meşrulaşmayı önemserler. Varoluşlarını hem kendilerine, hem de başkalarına anlamlı kılmaya çalışırlar. Bunu, tanrı, ata, halk, mitoloji, devlet gibi kavramlarla ifade ederler. Tarihi geçmişin etkisi ile devlet veya milletler marşlarında ya doğrudan doğruya kendileriyle (övünürler) ya da düşmanı yererek, onu kötüleyerek kendilerinden dolaylı olarak bahsetmiş olurlar. Kendini doğrudan “Ben Buyum” şeklinde ifade etme biçimleri görülür. Savaşçı, kahraman, barışçıl ve vatansever vb. sözcükler sıkça kullanılır. Ayrıca, “biz bir ulusuz, halkız, krallığız” gibi kavramlar ve doğaüstü sıfatlar ve olaylarla dile getirilen marşlar da vardır. Başkalarının varlığının kendi toplumları ile karşı karşıya getirilmesi, başka toplumların yerilip, kendi toplumlarının övülmesinin ele alındığı da olmaktadır. Başkalarına verilmek istenen mesaj açısından devlet ile birey ilişkisinin tanımlanması şeklinde ifade edilmesidir. Bu anlamda kullanılan örneklere bakıldığında bireyi birey, kul, tebaa vb. olarak gösteren marşlara rastlanmaktadır. Vatanı ise anne, baba, ordu veya kendisi ile birlikte vatanın kızı, oğlu ya da milleti kardeş olarak gören marşlar da vardır. Millet ya da devletlerin milli marşlarda olan ilişkisi zamanla farklılık gösterir. Bu anlamda geçmişi, şimdiki zamanı ele alan ya da geleceğe yönelik marşlar vardır. Geçmişe yönelik bir anlayış, tarihi sürecin ele alınması ilkesini gerektirir. Tarihsellik, geçmişte yaşanmış mücadeleleri, sorunları vs. anlatır ve millete bunlar hatırlatılmak istenir. Birçok milli marş genelde erkek bakış açısını yansıtır. Çok az marş erkeklerin yanında kadın ve çocuklara yer vermektedir, mesela Fransa ve Danimarka gibi. Milli marşlar devletin ve iktidarların değişmesiyle değişebilmektedir, mesela ilk söylenişinden bu yana bir buçuk asır geçen Almanya Milli Marşı, devlet yapısının ve iktidarların değişmesiyle değişen tutumlarla karşılaşmıştır. Devletlerin siyasal anlayışlarına bağlı olarak hükümetlerin kararlarıyla resmileştirilen ve ortak kullanılan milli marşlar vardır. Yunanistan ile Güney Kıbrıs marşları ortaktır. Yine Türkiye ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti aynı marşı kullanır.
Marş, yürüyüşlerde yürüyüş ritmine uygun söylenen ya da çalınan müzik parçasıdır. Fransızca “marche” yürüyüş sözcüğünden kaynaklanır. Marşlar yürüyen topluluğun niteliğine göre çeşitli adlar alabilirler, süvari, cenaze, hücum marşı gibi. Ayrıca senfoni ve operalarda da marş bölümleri okunur. Verdi’nin “Aida” Operasındaki Zafer Marşı, Beethoven’in 7. Senfonisindeki marş bölümü bunlardandır. Türkiye’de ilk marş Guiseppe Donizetti’nin (Donizetti Paşa) bestelediği Mahmudiye Marşı’dır (1829). Yine Donizetti’nin Mecidiye, Cezayir, Cenk Havası Marşları; II. Mahmut’un bestelediği Asak-i Mansure-i Muhammediye Marşı bilinen en eski Türk Marşlarıdır. Cumhuriyet Döneminde ortaya çıkan ve bilinen marşlar ise İstiklal Marşı, Gençlik Marşı ve 10. Yıl Marşı’dır.
Marş formunun Antik Yunan Tiyatrosunda yer alan sert aksanlı yürüyüş müziklerinden kaynaklandığı kabul edilir. 17. yüzyılda üflemeli ve vurmalı çalgılardan oluşan topluluklarla çalınan askeri marşlar 18.yüzyılın ikinci yarısında; Geçit Marşı, Tören Marşı, Taarruz Marşı, Süvari Marşı gibi nitelemelerle anılmıştır. Fransız Devrimi ile kitlesel yaygınlık kazanan marşlar, “Marseillaise” (Fransa Milli Marşı) de olduğu gibi bu ülkede noktalı ritmik hareketi içermiştir. Kısa sürede halkın benimseyerek çeşitlendirdiği bu form, şenlik ve kutlamalarda, düğünlerde, karşılamalarda ve cenazelerde farklı adlar altında yaygınlaşmış ve 19. Yüzyılda operet, revü, varyete gibi sahne eserlerinde de kullanılmıştır. Askeri marşlar daima temsili bir işlev taşımıştır. Bu nedenle geçit törenlerinde kullanılan bando müziği geliştirilmiş, marş müziği geleneği 19. yüzyılın sonlarından itibaren popüler hale gelmiştir. Marşlar başlangıçta askerlerin yürüyüşüne kolaylık sağlamak, daha sonra ise çeşitli amaçlarla yazılmıştır. Mesela cenaze marşları çok ağır tempoludur; normal yürümeye uygun değildir, ama cenaze töreninin hüznünü ve ağırbaşlılığını yansıtır. İstiklal Marşı da bir yürüme marşı değildir.
Türkiye’de ise Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan beri özellikle askeri birliklerin yürüyüşünü ritmiyle düzenleyen müzik parçaları vardı. Bunlar, Mehterhane’nin seslendirdiği, sözlü ya da sözsüz yapıtlardı. Ama Batılı anlayışla bestelenen ve marş diye adlandırılan ilk parçalar, Muzıka-yı Humayun’un kuruluşundan sonraya rastlar. Bilinen, ilk Türk Marşı da, Muzıka-yı Hümayun’un ilk komutanı olan Donizetti Paşa’nın (Guiseppe Donizetti) bestelediği Mahmudiye Marşı’dır. II. Mahmud (1808-39) dönemi boyunca devlet marşı olan bu marş, Türklerin ilk ulusal marşı da sayılabilir. Daha sonra marş sayısı hızla arttı, çeşitli kurumlar ve askeri birlikler için ayrı ayrı marşlar bestelendi. Cumhuriyet döneminde, başta İstiklal Marşı olmak üzere, çok sayıda marş yazıldı: Onuncu Yıl Marşı, Atatürk Marşı, Harbiye Marşı vb.
Mehmet Akif Ersoy’un yazdığı şiir 12 Mart 1921’de Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde Türkiye’nin İstiklal Marşı olarak oybirliği ile kabul edildi. Bu şiire en uygun orijinal besteyi bulmak ve seçmek için düzenlenen yarışmaya yirmi dört besteci katıldı. 1924 yılında Ali Rifat Çağatay’ın bestesi benimsedi. İstiklal Marşı’nın sözleri sekiz yıl boyunca bu beste ile söylendi. Daha sonra İstiklal Marşı’nın müziği Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası şefi Zeki Üngör’ün yazdığı bir aranjmanla değiştirildi ve o zamandan beri de bu aranjmanla söylenmektedir.
Askeri Marşlar; Süvari Marşı, Hücum Marşı, Geçit Marşı, Tören Marşı, Taarruz Marşı vb. gibi isimlerle de adlandırılmaktadır. Belirli amacı olan askeri marşlar savaşta ve barışta moral vermek, milli duyguları canlandırmak gibi işlevlere sahiptir. Ritmik canlılık, üflemeli ve vurmalı çalgılarla yüksek tempo anlayışı ile bandoların icra ettiği marş formudur. Türk Milleti ve Ordusu’nun tarihi geçmişi ve folklorik geleneği ele alındığında marş müziği ile anlamlı bir bağ oluştuğu görülmektedir.
Günümüzde hemen hemen tüm askeri birliklerin ve belli başlı okulların özel marşları bulunmaktadır. Bunlar belli törenlerde ya da toplu yürüyüşlerde seslendirilir. Çalgı eşliği olmadan seslendirilen marşlar dışındaki tüm Türk Marşları çoksesli olarak bestelenmiş ya da sonradan çoksesli seslendirilmiştir. Eşlikli ya da eşliksiz Türk Marşları da, başka ülkelerdeki örnekler gibi, kolayca ezberlenecek melodilerle kurulmuştur.
Sonuç olarak milli marşlar, bağımsız devletlerin ve yurttaşlarının milli bilincini arttıran, geçmiş ile gelecek arasında bağlantı kuran bayrak gibi simgesel özelliği olan bir müzikal eserdir. Bu özelliği nedeniyle yasalarla düzenlenen ve korunan ya da millet tarafından benimsenen bir marş çeşididir. Vatan topraklarının kutsallığı, coğrafi özelliklerinin yüceltilmesi, milletin yaşadığı değişimlerin etkisiyle “biz” kavramının vurgulanması, çeşitli simge ve sembollerin ön plana çıkartılarak ilgi ve saygınlığın kazanılması milli marşların fonksiyonel özellikleridir. Milli marşların tarihi süreci, antik uygarlıkların egemenlik ve özgürlük arzularının ifadesi ile başlar. Milli marşların anavatanı Kuzey Avrupa ülkelerinin Hymne biçimi ile söyledikleri topraklardır. Devletlerin ve imparatorlukların varlığı, yönetim anlayışı, zaferleri-yenilgileri ve sınırları değiştikçe milli marşları da değişmiştir. Tarihte var olduğu günden bu yana birden fazla milli marşı olan ülkeler vardır. Devletler milli marşlarla meşru bir varlık olduklarını, övünmeyi ya da düşmanını yermeyi ve hatırlatmayı, vatanı anne, baba, evlat benzetme ve ilişkileriyle sahiplendirmeyi, milli kahramanlarını övmeyi hedefleyen bir anlayışa sahiptir. Birçok özelliğinin yanı sıra milli marşların en temel unsuru belirli bir amaç için yazılmış olmalarıdır. Milletlerin bağımsızlık mücadelesi verdiği yıllarda bayrak öğesi ile birlikte ön plana çıkan, birçoğu savaş yıllarında bestelenen ve söylenmeye başlayan marşlardır.
