ELİF KUŞ YAZDI: FİLMLERDE VE KİTAPLARDA YAPAY ZEKA EX-MACHINA (MAKİNEDEN ÇIKAN TANRI)

Elif Kuş / Yüksek Endüstri Mühendisi-TÜMKAD YK Üyesi

Bir önceki yazımda yapay zeka kavramını ve Türkçe çevirisi hakkındaki yorumlarımı paylaşmıştım. Yapay zeka deyince ne anlıyoruz, aslında bunu yine bize en çok sanatçılar sanat ile anlatıyor diye düşünüyorum. 

Sanırım 7-8 yıl önce Ex-Machina filmini izlemiş ve çok etkilenmiştim. Sonra bu film hakkında yorumları merak etmiş, eleştirmenlerden de izleyicilerden de yüksek puanlar almadığını görüp üzülmüştüm. Sinematografik olarak doğru olabilir, o açıdan bir uzman olmadığım için yorum yapamam ama izleyicinin de eleştirmenin de 2014 yapımı bu filmin ne kadar vizyoner olduğunu o vakitler göremediğine de inanıyorum. Çünkü son iki yıldır yapay zeka ile ilgili en iyi filmler seçkilerinde sıklıkla adını görüyorum. İçimden ben bilmiştim demenin zevkini yaşadığımı itiraf edeyim.

Filmin adı ile başlayayım EX-MACHINA. Bu isim nereden geliyor? Eski Yunan tragedyalarındaki bir kavramdan, Deus Ex-Machina’dan geliyor. 

Birebir çevirisi "makineden çıkan tanrı" 

Antik Yunan’da tragedya, bugünkü tiyatronun temellerini atmış soylu bir sanat idi. İyi bir tragedya eserinde, kahramanın kaderine karşı gelip bu yolda mücadele ederken gelişen olaylar zinciri, izleyicide katarsis yaratacak güçlü bir final ile sonuçlanırdı. Ancak bazen işler çok karışırdı; yazarın işin içinden çıkamadığı ve olayların katarsise evrilen güçlü bir finale varamadığı durumlarda sahneye yukarıdan vinç (machina) yardımı ile temsili bir tanrı maketi indirilirdi. Böylelikle mitolojik tanrılar bir anda ortaya çıkarak olaya müdahale edip; ölmesi gerekeni öldürür, kurtarılması gerekeni kurtarırlardı.

EX-MACHINA filmine dönecek olursak

Filmde temel soru şuydu: Yapay zeka ile donatılmış insansılar insanı kandırabilir mi? Spoiler vermemek için filmdeki cevabı yazmıyorum, gerçek hayatta ise filmin 11 yıl önce sorduğu soru bugün cevabını buldu ve maalesef bu cevap hoşumuza gitmiyor, bizi korkutuyor çünkü yapay zekânın artık bizi kandırabileceği örnekler duymaya başladık.

Yalan söylemek gerçekten çok insana özgü bir yetenek. İnsanı hayvandan ayırmak için kullanılan en yaygın benzetmelerden biri “insan konuşan hayvandır” sözü. Yani insanın ayırt edici özelliği konuşmak deriz, öyle ise sohbet edebildiğimiz bir yapay zekanın insana doğru evrildiğini düşünebiliriz. “İnsan hayal edebilen hayvandır” dediğimizde ise artık gerçek olmayanı kurgulama yeteneğine sahip bir canlıdan bahsediyoruz. İşte bu durumda yapay zeka hayal kurabilirse ki bir anlamda yalanlar uydurabilirse insana dönüşecektir. Film oldukça çekici kadın bir yapay zeka robotun (ki adı Ava yani Havva) kandırma yeteneğine sahip olup olmadığı üzerinden makineden çıkan (ex-machina) varlığı sorguluyor. Ve bu varlık bizi kandırabiliyorsa artık o bir Deus-ex-machina olabilir.  

Tragedya’nın makinadan çıkan tanrı’nın eliyle bitmesi nasıl yazarın işin içinden çıkamadığını gösteriyorsa, yapay zekanın da bir deus ex-machina olarak bize üstünlük kurması (ya da racon kesmesi diyelim) bizim işin içinden çıkamadığımız bir durum yarattığımızı gösterecek. 

Sanırım Alex Garland, Ex-machina filminin devamını çekseydi adı Deus-ex-machina olurdu.

Yapay Zekanın bir Deus-ex-machina olmasını hiç istemem doğrusu, o yüzden yarattığımız bu dünyanın bir sonraki çığır açıcı teknolojiye kadar nasıl gelişeceğini, nasıl finaller istediğimizi belirlemek ve bunun için bir an önce çalışmaya başlamamız gerek. İlerleyen yazılarımda yapay zeka ile gelen tehdit türlerini ve bu tehlikelere karşı önlem almak için yapılan önemli çalışmaları ve görüşleri paylaşacağım. 

Ama öncesinde Sanatta Yapay Zekanın başrolde ve yan rollerde olduğu birkaç eser hakkında daha yazmak istiyorum. 

Çünkü sanatın bize hissettirdiği sorunların, zihnimize tohumunu attığı soru işaretlerinin çok önemli olduğuna inanıyorum.