Elif Kuş / Yüksek Endüstri Mühendisi-TÜMKAD YK Üyesi
Yapay Zeka ile ilgili haberlerin dünya gündeminde olduğu kadar ülkemizin gündeminde de yer almadığı bir gün yok artık. Birkaç sene önce Yapay Zeka uzakta, ufukta, fütüristik bir teknoloji gibi dururken artık herkesin cümle içinde kullandığı bir kavram halini aldı nerdeyse. Yeni kavramlar veya teknolojiler ithal olunca dile de çeviri olarak giriyor, bazen orijinalinin Türkçe söylenişi ile , bazen tamamen yabancı dildeki hali ile, bazen alakasız, bazen isabetli bir şekilde tercüme edilip dile de yerleşmeye başlıyor.
Ne dersiniz, dilimize Artificial Intelligence ‘ın Türkçesi olarak yerleşen Yapay Zeka terimi bu kavramı tam olarak açıklıyor mu?
Bu soruyu cevaplamadan önce size bir isimden bahsetmek isterim. Öyle bir isim var ki 2500’ün üzerinde bilişim terimini, zihnimizde kendi anadilimizle imgeleyebileceğimiz kadar mükemmel şekilde Türkçe’ye çevirmiş bu alanda duayen diyebileceğimiz bir kişi. Bu çevirilerden herhalde en bilineni “bilgisayar”; bunun yanı sıra yine yaygın kullanılan donanım, yazılım, yazıcı, bellek ve hatta bilişim gibi sözcükleri de bilişim alanına Türkçe terimler olarak kabul ettirmiş bu duayen kişi Aydın Köksal. Hal böyle olunca hoca Yapay Zeka için ne diyor bunu belirtmeden geçmek olmazdı. Bu yazıma Prof. Dr. Aydın Köksal’dan bahsederek başlamak istedim.
Aydın Hoca geçtiğimiz yıl 1 Mart 2024 Dünya Gelecek Günü’nde Futuristler Derneği’nin düzenlediği etkinlikte bir konuşma yapmıştı. Artificial Intelligence’ın karşılığı olarak yaygın olarak kullanıma girmiş “yapay zeka” ifadesine bir eleştirisi vardı. Zeka kelimesi intelligence’ın tam karşılığı değil diyor Aydın Hoca. Örneğin Amerika Birleşik Devletleri’nin ünlü kurumu CIA, Central Intelligence Agency’deki Intelligence kavramının tam karşılığı “Haberalma” iken kullanım yerine göre intelligence kavramı dilimize akıl, zihin, anlayış, idrak, bilgi, havsala, beyin anlamlarına gelecek şekilde çevirilebiliyor.
Aydın Köksal hoca Artifical Intelligence ifadesindeki “Intelligence” sözcüğü yerine “Anlayış”ı öneriyor. Böylece hocaya göre kavram “Yapay Anlayış” olarak ifade edilebilir. Anlayış dediğimiz şey büyük oranda lisan ile kodladığımız kavramlar aracılığı ile iletişimde bulunmak ve iletişimde bulunulan konuyu kavramak, muhakeme etmek ve yorumlamak. Zaten Yapay Zeka modellerinin diğer bir adı da bu nedenle Büyük Dil Modelleri olarak geçiyor.
Bilişimsel Dilbilim alanında doktora yapmış Aydın Köksal, bu ülkede bilişim terimlerine en isabetli çevirileri bulan kişi olmasına rağmen “yapay anlayış” çevirisinin yaygın olarak kullanımı tercih edilir mi ne yazık ki pek emin değilim.
Yapay Zeka kavramında “intelligence=zeka” kadar; “artificial = yapay “ çevirisi de çok önemli nin ne anlam ifade ettiği önemli. Bana göre hatta kavramın asıl önemli kısmı burası. Yapay kelimesi zekayı tanımlama açısından zihnimizde nasıl bir karşılık buluyor?
Yapay yani yapma olan yani insan eliyle üretilmiş olan, buradaki yapaylık allahın yarattığı olmayan, ya da evrimsel olarak tabiatın doğal akışında oluşmamış anlamında. İster yüce yaratıcıya inanın ister inanmayın, yapay deyince tabiata müdahele edilmiş insan eliyle yapılmış kendiliğinden oluşmamış anlamları oluşuyor zihinde. Suni diye bir sözcük var dilimizde, suni ipek mesela, ipekböceğinin kozasına ördüğü doğal maddeden elde edilmeyen ipek. Suni yem, suni gündem aklıma ilk gelen birkaç kullanım yeri. Genelde yapay ve suni kelimeleri bir şeyin aslına göre daha düşük kalitede olduğu çağrışımını veren kelimeler.
Yapay Zeka deyince de aslında insan zekası veya anlayış (idrak) yeteneğini taklit eden bir zeka türünü anlıyoruz. Belki Yapay Yunus Zekası yapsaydık daha farklı olurdu herşey bilemiyorum… İleride insan dışındaki türleri daha iyi anlarsak veya anladığımızı sanırsak yapay zekanın türleri çeşit çeşit olur belki de. Bir yandan insan zekasının da bir çok türü var, yapay insan zekası desek bile bunu alt türlerine ayırmak gerekebilir, mesela yapay duygusal zeka, kulağa çok oksimoron gelse de neden olmasın?
Yapay Zeka (ya da Yapay Anlayış) insan zekasının önemli bir özelliğini taklit etmek üzere gelişiyor. İletişim ve kendini dil ile ifade etmenin insan tarafından yeniden üretimi…
Nasıl ki matematik te bir dil, evrenin dili, matematik zekası dediğimiz zeka da bu dili iyi anlamak üzerine kurulu, yapay anlayış ta insanın melalini anlamak üzerine şekilleniyor. Bu nedenle aslında Yapay Zeka’nın bir diğer adı da “Büyük Dil Modelleri”.
Yani insan türünün evrimsel olarak DNA’sında yer alan ve sadece insana özgü olan sözcüklerle iletişim kurma yeteneğini makinalara transfer ediyoruz ve bunu Yapay Zeka olarak adlandırıyoruz.
Öte yandan beden dilini, jest ve mimikleri okuyan yapay zekalar gelişiyor hatta kendi beden dili ve jestleri ile yakında bizleri kusursuz taklit bile edebilecekler.
Evet ister Yapay Zeka diyelim, ister Yapay Anlayış ya da Büyük Dil Modelleri, ufukta hayal dahi edemeyeceğimiz yeni bir dünyaya kapı açılıyor.
Bu kapıdan geçip gideceğimiz yerlere karar vermeden önce kavramları sorgulayarak başlamak en doğrusu. Bir sonraki yazımda Yapay Zeka ile ilgili bazı film ve kitaplardan bahsetmek istiyorum.
Şimdilik hoşçakalın…
Elif Kuş
